EUTANAZIA - VDEKJA E MËSHIRSHME (4)

Nexhat IBRAHIMI

Pikëpamjet teologjike mbi eutanazinë
Nuk kemi mundësi që problemin e eutanazisë ta përcjellin nga aspektet e feve të ndryshme, sepse trajtimi i këtillë do të na çonte larg dhe do të kërkonte hulumtime më të thella, por vetëm shkurtimisht do t’i cekim disa mendime më karakteristike. Mirëpo, është e përbashkët për “liderët religjiozë dhe humanistët të cilët pajtohen se askush nuk ka të drejtë ta përfundojë jetën e ndonjë personi tjetër, në çfarëdo rrethana qofshin…”, dhe se eutanazia është ofenduese dhe e ndëshkueshme jo vetëm për personin që e kërkon por edhe për atë që e ndihmon, me arsyetim se është në kundërvënie me Drejtësinë e Zotit dhe mbi ndodhitë e tëra në jetën e njeriut. Jo vetëm intelektualët fetarë, por edhe mjekët, filozofët, letrarët, juristët dhe qarqet shoqërore-shkencore nuk kanë qëndrim unik as thjeshtë pozitiv apo negativ ndaj eutanazisë.

a. Kristianizmi
Sipas kristianizmit dhe kërkesave të tij hyjnore qëndron se askush nuk ka të drejtë ta autorizojë ndonjë person në vdekjen e një personi tjetër. Asnjë pushtet nuk mund ta ligjësojë eutanazinë, sepse ka të bëjë mbi shkeljen e ligjit hyjnor, mbi krimin kundër jetës dhe mbi lëndimin e dinjitetit njerëzor. Për pjesëtarët e kristianizmit vdekja është ndodhi me rëndësi të madhe, sepse paraqet kalimin nga jeta botërore e përkohshme në përbashkësinë e amshueshme me Zotin. Kristianizmi shprehimisht kundërshton eutanazinë dhe nga vetë fillimi i ka dhënë rëndësi kurimit të të sëmurit dhe kujdesit ndaj të vjetërve, të pafuqishmëve dhe të uriturve.
Sipas autorëve kristianë, eutanazia e drejtpërdrejtë (d.m.th. t’u përfundohet jeta personave të gjymtuar, të sëmurë apo para vdekjes), ndalohet, çfarëdo qofshin motivet dhe mjetet. Kjo ndalesë është edhe nga pikëpamja morale, sepse eutanazia “paraqet akt të rëndë kundër dinjitetit të personalitetit të njeriut dhe respektimit të Zotit, Krijuesit të tij. Gabimi në vlerësim, edhe nga bindja më e mirë, nuk e arsyeton këtë akt: mbytje/vrasje.1
Kisha zyrtare nismat për legalizimin e eutanazisë i gjykoi rreptë, duke cekur se eutanazia është humanitet johuman, e cila vrasjen e cilëson si mëshirë.2
Edhe kohëve të fundit kemi reagime të rrepta të kreut katolik kundër eutanazisë, si për shembull ajo e papa Gjon Palit II, i cili në korrik të vitit 2002, me rastin e një feste katolike “eutanazinë e quajti ‘absurde’”.3
Mirëpo, qarqet e Kishës katolike, protestante (madje edhe judaizmi si fé qiellore) miratojnë eutanazinë pasive, bile edhe e rekomandojnë.4

b. Budizmi
Në besimin budist nuk kemi qëndrim shprehimor mbi eutanazinë, por çdo besimtar ndërton pikëpamjen e tij në suaza të doktrinës religjioze. Mendohet se budizmi nuk dallon shumë nga kristianzimi në aspekt të eutanazisë.5

c. Islami
Islami e afirmon jetën dhe plotësimin e nevojave jetësore, kurse vetëvrasjen, si edhe shumica e religjioneve, e konsideron vepër blasfemuese dhe të gjykuar, sepse pos tjerash, eutanazia dhe ndihmesa në kryerjen e eutanazisë është në kundërshti me Drejtësinë absolute të Zotit.
All-llahu i Madhërishëm është Ai i Cili përcakton ç’do t’i ndodh njeriut gjatë jetës së tij, sa do të jetojë dhe kur do të vdesë, dhe ajo që e ka goditur nuk ka mundur ta anashkalojë, kurse ajo që e ka anashkaluar nuk ka mundur ta godasë, në kuptim të fjalëve të Muhammedit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] në hadithin: “… ajo që nuk të ka goditur, as që ka mundur të të godasë, kurse ajo që të ka goditur, nuk ka mundur të mos të godasë…” 6, duke përfshirë këtu edhe shëndetin dhe sëmundjen.
Shëndeti dhe sëmundja janë mënyra me të cilat All-llahu i Madhërishëm i sprovon njerëzit, që në këtë mënyrë t’i shpërblejë apo ndëshkojë ata, por shumë njerëz nuk kuptojnë dhe mendojnë se jeta është deri sa njeriu është i shëndoshë dhe i fuqishëm, sepse kur të sëmuren, plaken apo pafuqizohen ata dëshpërohen, humbin shpresën dhe angazhohen për çdo lloj shërimi, dhe kur nuk shohin rrugëdalje, i drejtohen Zotit për mëshirë, falje dhe i luten t’ua shkurtojë jetën.7
Sipas Islamit, eutanazia paraqet një lloj vrasjeje/mbytjeje, andaj ai haptazi dhe qartazi kundërshton eutanazinë. Sipas tij, eutanazia ia merr jetën njeriut tjetër. Islami ndalon rreptësishtë të gjitha llojet e vrasjeve, përveç sipas ndëshkimit (kisas). Ai jetën e konsideron si vlerën më të madhe që e ka njeriu, si dhuratë të Zotit. Askush nuk ka të drejtë që ta privojë nga kjo e drejtë. Zoti ia ka dhuruar jetën si të mirën më të mirë, prandaj Ai i vetmi mund t’ia marrë. Në të vërtetë, Zoti ka lejuar që njeriu të privohet nga kjo dhuratë nëse ai ka privuar tjetërkënd.8 Kjo masë është përcaktuar për arsye që të ruhet kjo begati.9
Eutanazia nga pikëpamja fetare islame është e papranueshme edhe për arsye që në vete ky veprim fsheh humbjen e shpresës në mëshirën e Zotit dhe provokimin e besimit në Zotin. Sipas mësimeve islame kurrë nuk bën të humbet shpresa në shërim. Kësisoj humbjen e shpresës e trajtuan edhe klasikët muslimanë, sikur En-Nesefiu, i cili ndër të tjera pohoi se edhe “… humbja e shpresës në mëshirën e All-llahut është kufr.”10 Mund të dështojë medicina, por gjithnjë, në të gjitha situatat, mbetet Zoti si shpresa e fundit. Ai është i Gjithëdijshëm, i Gjithëpushtetshëm dhe i Gjithëmëshirshëm, Absolut në çdo gjë. Besimtari, asnjë çast, nuk dyshon në mëshirën e Tij, duke e pasur parasysh ajetin kur’anor vijues:
“... Kurse mëshira Ime ngërthen çdo send.” (El-A’raf, 156).
Në çastet më të vështira njeriu besimtar shpreson dhe mbështetet te Zoti. Shembujt e të Dërguarve të Zotit, si për shembull të Nuhit, Ibrahimit, Muhammedit [alejhimus-selam] janë shembulli më i mirë si duhet vepruar.11
Nuk duhet anashkaluar as përkujdesjen psikologjike dhe emocionale të kujdesdhënësit (personeli mjekësorë apo pjesëtarët e familjes) tek pacienti i pashpresë për kurim, e me këtë rast duhet pasur parasysh besimin, bindjet, etnikumin e të tjera të pacientit, sepse të gjitha këto mund të ndikojnë në përmirësimin e vuajtjes apo në zbutjen e vuajtjeve.12
Sipas mendimit islam, eutanazia aktive, ajo kur pacienti kërkon nga mjeku që ta vdesë atë, është rreptësishtë e ndaluar.13 Askush s’ka të drejtë të përzihet në caktimin e Zotit dhe të gjithë janë të obligueshëm të mjekohen. Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] thotë: “Për çdo sëmundje që e ka dhënë All-llahu, Ai e ka caktuar edhe ilaçin.” 14.Ky hadith argumenton se kurrfarë vdekjeje, pra as nga mëshira nuk lejohet, sepse disa sëmundje vetëm momentalisht nuk kanë shërim. Andaj, mbytja nga mëshira dhe për ta lehtësuar vuajtjen nuk e eliminon karakterin e mbytjes, sepse mjeku nuk është më mëshirues ndaj të sëmurit se sa vetë Krijuesi.15
Edhe Shoqata Internacionale Muslimane në SHBA nuk e aprovon eutanazinë dhe këtë nuk e përfshinë në organizmin mjekësor, me çfarëdo forme apo emri theksohet ajo (vrasje për mëshirë, vetëvrasje, vdekje me ndihmë, e drejta  për të vdekur, nevoja për të vdekur etj.), sepse, pos tjerash, legalizimi dhe legjitimimi i eutanazisë është një presion i mjaftueshëm për pacientin që në mënyrë të drejtë apo të gabuar të lexojë në sytë e pjesëtarëve të familjes lutjen e heshtur për të ikur.16
Mirëpo, disa dijetarë islamë eutanazinë pasive e lejojnë, e ajo është, për shembull, në rastin kur pacienti refuzon mjekimin dhe duron në sëmundje, dhe pas keqësimit të gjendjes së tij shëndetësore ai vdesë; apo ndërprerja e mjekimit dhe mosdhënia e ilaçeve pacientit me qëllim të lehtësimit të gjendjes së të sëmurit dhe familjes së tij, është e lejuar dhe legale. Thënë ndryshe, nëse nuk ka shpresa për mjekim në pajtim me ligjet e kauzalitetit të Zotit që e njohin ekspertët nga domeni i medicinës, shërimi nuk është i detyrueshëm. Mirëpo, në rastet kur mjeku bën ndaljen e aparatit, instrumentit medicinal, sepse pacienti tashmë biologjikisht ka vdekur, atëherë kjo quhet eutanazi pasive. Këtë ky grup dijetarësh e mbështesin në hadithin e Muhammedit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem], kur një grua iu drejtua atij që për te të lutet te Zoti për shërim, kurse Muhammedi [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem] i tha asaj se do të lutet, por më mirë do të ishte që ajo të durojë në sëmundje, sepse All-llahu do ta falë atë, kurse kjo grua pranoi sugjerimin e Pejgamberit [sal-lall-llahu alejhi ve sel-lem]. Kjo nuk do të thotë se i sëmuri nuk duhet mjekuar, se është më mirë të durohet në sëmundje e vuajtje, por do të thotë se është e lejuar. 17 Jusuf el-Kardavi pohon se “njohësve të Sheriatit u është e njohur se mjekimi nga sëmundja nuk është vaxhib (detyrim) sipas shumicës së juristëve dhe liderëve të shkollave juridike (medhhebeve). Për ta ky veprim kualifikohet në mubah (e lejuar). Disa madje e konsiderojnë për mustehab (të dëshirueshme). El-Kardavi pohon se u bashkëngjitet atyre dijetarëve që shërimin e konsiderojnë vaxhib (të detyrueshëm), nëse dhembja është e vështirë kurse ilaçi i dobishëm, edhe pse ka shpresë në mjekim në pajtim me ligjin e Zotit.18 Mirëpo, nëse nuk ka shpresë në mjekim, në pajtim me ligjin e All-llahut të kauzalitetit, që e njohin specialistët nga domeni i medicinës, askush nuk thotë se mjekimi është mustehab apo vaxhib. Nëse trajtimi medicinal i të sëmurit, qoftë ka të bëjë me përdorimin e tabletës, dhënies së injeksionit apo infuzionit, me kyçje në mushkëri artificiale e të tjera, do ta vazhdonte periudhën e sëmundjes, kurse dhembjet do të mbeteshin një kohë të gjatë, aq më tepër nuk është vaxhib apo mustehab, por e kundërta. Ky lloj i eutanazisë nuk bën të hyjë në konceptimin e “vrasjes nga mëshira” për shkak të mungesës së veprimit praktik nga ana e mjekut. Ky është mosveprim i diçkahit që nuk është vaxhib as mendub, andaj nuk mund të trajtohet si veprim kriminal. Pra, ky është veprim i lejuar dhe legal, nëse jo edhe i dëshirueshëm dhe mjeku mund ta praktikojë me qëllim të lehtësimit të gjendjes së pacientit dhe të familjes së tij.19
Disa mendimtarë bashkëkohorë islamë konsiderojnë që, nëse zgjatet koha e përdorimit të aparateve që e mbajnë njeriun në jetë, kurse nuk ka kurrfarë ecje para në përmirësimin e gjendjes shëndetësore, apo vetë mjekët këshillojnë ndërprerjen e këtyre aparateve, atëherë është e lejueshme të ndërpriten, pa marrë parasysh që i sëmuri menjëherë pas kësaj do të vdesë. Këtë qëndrim e ka edhe Jusuf el-Kardavi. Mendimin e tij e mbështesin edhe mjekët muslimanë.20
Në fund të kësaj nënteme do t’i ofrojmë sugjerimet vijuese nga Shoqata Internacionale Muslimane në Amerikë lidhur me eutanazinë, me shpresë se do të ndihmojnë në konceptimin më të drejtë të kësaj çështjeje:
1. Zhvillimi i mjeteve vlerësuese dhe direktivave të çështjeve të fundit, të jetës, nga specialistë përkatës.
2. Teste specifike dhe të përshtatshme të arrihen në diagnozat dhe prognozat e pranuara.
3. Të përcaktohen zonat në të cilat do të ndihmohet për përmirësimin e shëndetit dhe të mbahet kualiteti i jetës jo në koston e përfundimit të jetës (që do të thotë, përmirësimin e kujdesit shëndetësor në kushte shtëpiake).
4. Të jap rëndësi edukimit të të gjithë mjekëve dhe të shmangë zhvillimin e atyre veçorive të cilat mund të mbipërdoren ose keqpërdoren lehtë.
5. Vënia e udhëzuesve të parakohshëm, si pjesë e të gjitha spitaleve dhe regjistrimeve të zyrës shëndetësore të pacientit.21

ç. Sekularizmi
Në vendet perëndimore ku po merr hov sekularizimi i traditës religjioze, zhvillohet një betejë e rreptë për ruajtjen e autoritetit në këto çështje që dikur e kanë pasur. Ndikimi i tyre në përfundimin e debatit mbi vdekjen dhe eutanazinë është shumë më i vogël, por aspak s’është për shpërfillje. Nën ndikimin e tyre të drejtpërdrejtë apo të tërthortë rezultojnë edhe shumë vendime anekënd Evropës dhe botës.

Fusnotat:
1 Medical and Health Encyclopaedia, New York, (1978 ?), fq. 359.
2 E. Avdibegovic – O. Sinanovic, Religijsko-eticko-pravni pogled u samoubistvu i eutanaziji, në: www.healthbosnia.com, fq. 1.
3 www.hbk.hr /katekizam/ Ljubi bliznjega svoga kao samoga sebe, fq. 10. 11.
4 E. Avdibegovic – O. Sinanovic, REPP, DMZ, op. cit., fq. 96.
5 www.vaticanradio.org. , Radio Vatikan, Vijesti, fq. 2.
6 E. Avdibegovic – O. Sinanovic, REPP, DMZ, op. cit., fq. 96.
7 www.ffzg.hr, në: Donat Math, Eutanazija,:fq. 4
8 Sipas: Imam en-Neveviu, Dyzet hadithe dhe shtojca e Ibni Rexhebit, Shkup, `413/1992, fq. 46/47.
9 All-llahu i Madhëruar thotë: “Thuaj: ‘O njerëzit e mi që keni bërë gabim ndaj vetes, mos e këputni shpresën te mëshira e All-llahut! All-llahu, me siguri  do t’ua falë të gjitha mëkatet; Ai, njëmend, fal shumë dhe është i mëshirshëm.” (Ez-Zumer, 53); “... Kurse mëshira ime ngërthen çdo send.” (El-A’raf, 156).
10 “… Nëse dikush vret, që s’ka vrarë askë ose nuk ka bërë në tokë trazira - sikur ka vrarë tërë njerëzinë; por kush bëhet shkaktar për të jetuar dikush - sikur tërë njerëzisë ia ka ruajtur jetën.” (el-Maideh, 32).
Shih hadithet e Muhammedit a. s. mbi shpresën në All-llahun e Madhëruar: Imam en-Nevevi, Rijadus-salihin, Shkup, 1418/1998, fq. 170 - 187.
11 “We lekum fi’l-kisasi hajatun ja uli’l-elbabi le’al-lekum tettekun.” “Në hakmarrje keni ekzistencën, o të mençur, ndoshta do të ruheni!” (El-Bekare, 179, sipas përkthimit të Feti Mehdiut), kurse: “O ju të zotët e mendjes, kjo masë e dënimit është jetë për ju, ashtu që të ruheni (nga mbytja e njëri-tjetrit).” (El-Bekare, 179, sipas përkthimit të Sherif Ahmetit).
12 “We’l-je’su min’all-llahi teala kufrun”, në: Ebu Hafs Umer en-Nesefij, Besimi islam sipas Imam en-Nesefiut (El-Akaid’un-Nesefijjeh), Prizren, 2003, fq. 48.
13 Shih përgjigjen e dijetarit të madh boshnjak Husein Gjozo: Husein Djozo, Fetve - Pitanja i odgovori, Novi Pazar, 1996, fq. 130. Shahid Athar, op. cit., fq. 7.
14 Muhammedi a. s. pohon: “Askush nga ju mos ta kërkojë vdekjen. Sepse, nëse është i mirë, ka shpresë që do të bëjë edhe më vepra të mira; e nëse është mëkatarë, ka shpresë se do të pendohet dhe të përmirësohet.” (Buhariu), sipas: Jakup Memic, Izbor poslanikovih hadisa, nr. i hadithit 1921, Sarajevë, 1985, fq. 410.
Ebu Hurejreh transmeton se Muhammedi a. s. pohon: “Askush nga ju nuk bën ta dëshirojë vdekjen për shkak të fatkeqësisë ose dëmit që e ka goditur. E nëse e dëshiron, le të thotë: “O All-llahu im, ma zgjatë jetën nëse kjo është më mirë për mua, kurse ma merr, nëse vdekja është më e mirë për mua.” Sipas: Jakup Memic, nr. i hadithit 1922, op. cit., fq. 410.
15 Hadithin e transmeton El-Buharij, në: Ibn-Kajjim El-Dzevzi, Poslanikova medicina,  Sarajevë, 2001/1422, fq. 23.
Sh. Athar cek hadithin e ngjashëm me të parin: “O muslimanë, kërkoni shërim, përderisa Zoti nuk ka krijuar asnjë sëmundje pa krijuar një kurim për të.” (Shahid Athar,  Euthanazia, op. cit., fq. 5.
Sipas ajeteve kur’anore, All-llahu është më Mëshirues se çdo krijesë (erham’ur-rrahimin).
    Edhe Jusuf el-Kardavi konsideron se eutanazia aktive është e ndaluar dhe mëkat i rëndë, pa marrë parasysh metodën (goditje elektrike, mjet të mprehtë apo me mjete narkotike dhe pa marrë parasysh se a bëhet nga mëshira ndaj pacientit apo për t’ia lehtësuar vuajtjet dhe dhembjet atij. Shih: Jusuf el-Kardavi, Suvremene fetve (Izbor), Tuzla, 1997, fq. 78 – 79.
16 Shih: Shahid Athar, op. cit., fq. 5.
17 Resad ef. Plojevic, Pitanja i odgovori, në: Glas islama, nr. 70, Shtator 2002, Novi Pazar, fq. 49. Krhs.: E. Avdibegovic – O. Sinanovic, REPP, DMZ, op. cit., fq. 99.
18 Jusuf el-Kardavi, Suvremene fetve, op. cit., fq. 80.
19 Jusuf el-Kardavi, Suvremene fetve, op. cit., fq. 80.
20 Resad ef. Plojevic, Pitanja i odgovori, në: Glas islama, nr. 71, Tetor, 2002, Novi Pazar, fq. 44.
21 Shahid Athar, op. cit., fq. 8.