 |
KORRUPSIONI, KËRCËNIM PËR SHTETIN JURIDIK
Mr. Afrim OSMANI
Definimi
Korrupsioni ka ekzistuar që nga kohërat e lashta si një ndër format më të këqija dhe më të shpërndara të sjelljes negative. Që atëherë korrupsioni paraqiste kanosje mjaftë serioze për shoqërinë. Po ashtu, edhe sot ai paraqet kërcënim për demokracinë dhe proceset demokratike, shkatërrim të marrëdhënieve ekonomike, si dhe ndikon edhe në raportet e përgjithshme shoqërore.
Duke parasysh karakterin e ndërlikuar të korrupsionit, nuk mund të jepet ndonjë definim preciz që do t’i përfshijë të gjitha format dhe llojet e tij. Mirëpo, prapëseprapë është tentuar të jepet një farë lloj përkufizimi mbi korrupsionin.
Nocioni korrupsion rrjedh prej fjalës corruptio që do të thotë prishje, blerje, tregti me ndikim, si dhe i përfshin veprimet në lidhje me blerjen në kryerjen e funksioneve publike.
Korrupsioni paraqet keqpërdorim të funksionit publik për shkak të realizimit të dobisë personale për vete apo për tjetërkënd. Mirëpo ky nocion i përfshin edhe veprat e marrjes së ryshfetit, apo ndryshe e njohur si ryshfet pasiv; veprat e dhënies së ryshfetit, apo ndryshe e njohur si ryshfet aktiv dhe tregtinë me ndikimin për shkak të keqpërdorimit të autorizimeve të personit zyrtar ose personit që kryen punë në interes publik, si dhe çdo keqpërdorim të pozitës zyrtare të kryerësit për shkak të realizimit të dobisë personale.
Korrupsioni është i lidhur ngushtë me kriminalitetin e organizuar. Së pari, korrupsioni si një vepër konkrete e keqpërdorimit të pozitës zyrtare të kryerësit mund të paraqet formë të aktivitetit të organizuar kriminal që bën pjesë në nocionin e a.q. korrupsioni sistematik apo ndryshe e njohur rrjeti korruptiv i personave zyrtar.
E pakontestueshme është lidhja e korrupsionit me kriminalitetin transnacional të organizuar, që për nga definimi paraqet ekzistimin e sistemit të mbrojtjes të cilën mund ta sigurojnë njerëzit e strukturës formale.
Kohët e fundit është paraqitur një fenomen i ri në marrëdhëniet ndërkombëtare politike dhe ekonomike i njohur si korrupsioni i qeverive, që përdoret si mjet për marrjen e vendimeve relevante me interes nacional politik, ekonomik ose ndonjë interes tjetër, apo ndryshe e njohur si korrupsion sistematik1.
Korrupsioni është si një prizëm me shumë sipërfaqe, i cili mund të shqyrtohet nga shumë këndvështrime, edhe atë: nga këndvështrimi i së drejtës penale, i së drejtës civile etj., ose mund të trajtohet si ndonjë sjelljes sociale.
Korrupsioni paraqet një nga segmentet më të rëndësishme të kriminalitetit të panjohur dhe të kriminalitetit të paparaqitur.
Andaj, me fjalë tjera, mund të thuhet se korrupsioni paraqet kërcënim serioz për shtetin juridik, për arsye se në vend që të sundon e drejta dhe normat e saja, sundojnë persona zyrtar me qëllime fitimi. Korrupsioni është sulm direkt ndaj rendit kushtetues, para se gjithash ndaj parimeve kushtetuese dhe garancisë së lirive dhe të drejtave të njeriut. Korrupsioni e kërcënon edhe lirinë e tregut dhe sipërmarrësin dhe nuk siguron pozitë të barabartë ndaj të gjitha subjekteve të tregut. Po ashtu, korrupsioni i kërcënon edhe parimet tjera të shtetit juridik: parimin e ligjshmërisë, zgjedhjet e lira, kryerjen e funksioneve publike, pavarësinë dhe paanësinë e gjyqësisë, legjitimitetin kushtetues të shtetit etj.
Shkaqet për paraqitjen e korrupsionit
Shkaqet që qojnë gjer te paraqitja e korrupsionit janë të shumta dhe janë të natyrave të ndryshme. Faktorët kryesor që kanë kontribuar për korrupsionin janë koncentruar në pushtetin, pasurinë dhe statusin, në regjimet jodemokratike dhe autokratike, në revizionin e keq administrativ, në restrikcionet tregtare, në monopolet, në koncesionet qeveritare ekonomike për zhvillim ekonomik, industrial dhe infrastrukturor, në organizimin e dobët të shërbimit publik, në mosfunksionimin e paanësisë së gjyqësisë, si dhe shumë faktorë tjerë që ndikojnë në paraqitjen dhe rritjen e kësaj dukurie negative të shoqërisë që pengon funksionimin e shtetit juridik.
Si shkak për rritjen e korrupsionit janë edhe disa faktorë tjerë, edhe atë: faktorët politik, ekonomik dhe juridik. Faktorët politik në radhë të parë janë të koncentruar në pushtetin ekzekutiv të pakontrolluar dhe të pakufizuar, në ambientet politike ku kryerja e funksioneve publike bie nën privatizimin partiak dhe personal. Faktorët ekonomik e ilustrojnë veprimin e vet në një varg aferash korruptive që me dekada po e dredhin edhe Republikën e Maqedonisë dhe nuk kanë gjetë asnjë përfundim (nafta, cigaret, barnat, furnizimet publike etj.). Mirëpo meriton t’i përmendim edhe faktorët juridik që përfshin mosfunksionimin e shtetit juridik, moszbatimin e ligjit në praktikë, gjyqësinë e pareformuar dhe të pamoderuar, mosndjekjen e standardeve ndërkombëtare si dhe mosvazhdimin e reformave konform atyre të Bashkimit Evropian dhe standardeve moderne dhe demokratike.
Masat preventive për korrupsionin
Po edhe sikur të ndërmerren të gjitha masat dhe aktivitetet për pengimin dhe parandalimin e korrupsionit, rezultatet nuk mund të jenë të shpejta dhe të menjëhershme, sepse kjo dukuri kërkon angazhim gradual dhe të vazhdueshëm. Natyra dhe karakteri i korrupsionit është i tillë që kërkon luftë permanente dhe të palodhshme, me qëllim që të bëhet parandalimi dhe pengimi i tij.
Duke pasur parasysh se korrupsioni përfshin një diapazon të gjerë të veprimeve negative, lufta kundër tij duhet të zhvillohet në një front më të gjerë, duke i inkuadruar të gjitha institucionet, organizatat dhe individët, duke i përkushtuar rëndësi në veçanti prevenimit dhe eliminimit të gjeneratorëve në të gjitha sferat e jetës dhe sjelljes shoqërore dhe ekonomike.
Pengimi i korrupsionit paraqet një nga preokupimet e vazhdueshme të kongreseve të OKB-së për pengimin e kriminalitetit. Në kongresin e VIII të mbajtur në Havanë në vitin 1990 është miratuar një rezolutë e posaçme për korrupsionin në organet shtetërore. Në kongresin e IX të mbajtur në Kajro në vitin 1995 është miratuar plan i posaçëm për aksion kundër kriminalitetit të organizuar, duke e inkuadruar edhe korrupsionin. Në kornizat e Komisionit për pengimin e kriminalitetit dhe për drejtësinë penale të OKB-së dhe sektorit të tij për pengimin e kriminalitetit dhe për drejtësinë penale është përgatitur edhe Model i posaçëm i legjislaturës kundër korrupsionit, i cili përfshin rekomandime që kanë të bëjnë me spektrin e gjerë të masave preventive dhe represive. Modeli përfshin edhe rekomandime për themelimin e Trupit nacional kundër korrupsionit, si dhe listë të veprave të korrupsionit.
I tërë ky aktivitet i OKB-së rezultoi me miratimin e Konventës për pengimin e korrupsionit në vitin 2000.
Lufta e ashpër kundër korrupsionit vazhdon edhe në nivel evropian, e veçanërisht janë të rëndësishme aktivitetet e Këshillit të Evropës, i cili miratoi dy konventa mjaft me rëndësi, edhe atë: Konventën penalo-juridike kundër korrupsionit në vitin 1999 dhe Konventën civile-juridike kundër korrupsionit në vitin 1999.
Aktivitetet kundër dukurisë së sjelljeve korruptive duhet të jenë të organizuara dhe të sinkronizuara, që nënkupton përgatitjen dhe përpunimin e programeve të posaçme nga ana e shtetit; krijimin e mundësive kushtetuese dhe ligjore për zbatimin e mjeteve në luftë kundër korrupsionit dhe shfrytëzimit të tyre si argument; formimin e rregullativës ligjore e cila do të mundësojë ndërmarrje preventive të masave adekuate me qëllim që të zvogëlohen kushtet që kontribuojnë për sjellje korruptive; si dhe marrjen e pasurisë së fituar me anë të korrupsionit, që shfrytëzohet si mjet pasurimi2.
Si prioritete për pengimin e korrupsionit, si një nga sindromet që prishin shoqërinë dhe funksionimin e shtetit juridik, janë edhe: harmonizimi i legjislacioneve penale; përparimi i bashkëpunimit në zbulimin, hetimin dhe ndjekjen e kryerësve të veprave me zbatimin e masave speciale të hetimit; mbrojtja e viktimave dhe të bashkëpunëtorëve të drejtësisë; si dhe zbatimi i masave të gjetjes, ngrirjes dhe konfiskimit të profiteve kriminale. Në sektorin privat përfshin miratimin e rregullave të reja për kontabilitet dhe revizion dhe standarde në punën e kompanive private, e veçanërisht në lidhje me garantimin e kushteve të lira dhe konkurrente të tregut, si dhe mënjanimin e monopoleve.
Kjo strategji e luftimit të korrupsionit përfshin edhe rregulla të reja për organizatat e ndryshme që janë në mes sektorit publik dhe atij privat, siç janë partitë politike dhe sindikatat, të inspiruar me kërkesën për transparencë në financimin e tyre etj.
Republika e Maqedonisë, duke e ndjekur rrugën për në strukturat euroatlantike, ishte e obliguar që të miratojë një ligj me karakter të tillë, i cili do ta luftojë më ashpër këtë dukuri negative të shoqërisë, gjegjësisht korrupsionin. Kështu, në vitin 2002 Kuvendi i RM-së miraton për herë të parë Ligjin për pengimin e korrupsionit. Ky ligj u bazua në disa parime, respektimi i të cilave ndihmon funksionimin e shtetit juridik. Si parime të tilla në ligj përmenden: parimi i ligjshmërisë, parimi i besimit, parimi i barazisë dhe parimi i publikut.
Për ndryshe, me këtë ligj përcaktohen masat për pengimin e korrupsionit në kryerjen e pushtetit dhe në kryerjen e autorizimeve të besuara publike, masat për pengimin e kolizionit të interesave, si dhe masat për pengimin e korrupsionit gjatë kryerjes së punëve me interes publik të personave juridik lidhur me realizimin e pushtetit3.
Ky ligj parasheh formimin e një trupi të posaçëm që ka për qëllim pengimin e korrupsionit në çdo sferë të jetës, e ai është Komisioni shtetëror për pengimin e korrupsionit. Ky komision përbëhet nga shtatë anëtarë të cilët i zgjedh kuvendi i RM-së me mandat prej 4 vjet, pa të drejtë në rizgjedhje.
Kompetencat e këtij komisioni janë:
- sjell programin shtetëror për prevenimin dhe represionimin e korrupsionit;
- sjell programin dhe planin vjetor për realizimin e programit shtetëror;
- ngre procedurë para organeve kompetente për kontrollim të punës financiare-materiale të partive politike, sindikatave dhe asociacioneve të ndryshme;
- shqyrton raste të kolizionit të interesit të përgjithshëm me atë personal;
- sjell rregullore për punë;
- përgatit raporte vjetore për punën e vet dhe për masat dhe aktivitetet e ndërmarra;
- si dhe shumë punë tjera të përcaktuara me ligj.
Shumë është me rëndësi të përmendet se strategjia për pengimin dhe luftimin e korrupsionit në shtetin demokratik juridik duhet bazuar në postulatet e saj themelore shtetërore-juridike dhe të vendoset në një kornizë të fortë juridike, maksima e së cilës është “sa më shumë efikasitet në pengimin e kriminalitetit të organizuar dhe korrupsionit, aq më tepër respekt ndaj parimeve dhe standardeve themelore juridike për liritë dhe të drejtat e njeriut”.
Mirëpo, edhe përskaj ekzistimit të këtyre mekanizmave për pengimin dhe luftimin e korrupsionit, serish nuk kemi ndalje të këtij fenomeni, por përkundrazi rritje drastike. Vallë, ku qëndron problemi i tërë kësaj? Mendoj se ekziston një mungesë e vullnetit politik dhe demokratik për çrrënjosjen e kësaj dukurie negative, mungon vullneti për t’i ekzekutuar ligjet në mënyrë të mirëfilltë, pa marrë parasysh se për cilin funksionar, ministër apo zyrtar bëhet fjalë. Me fjalë tjera, dikujt ndoshta edhe i konvenon kjo gjendje e funksionimit të shtetit, për arsye se paraqet mënyrën më të lehtë për t’u pasuruar brenda natës. E me siguri nuk bëhet fjalë për persona të rëndomtë, qytetarë të thjeshtë, por persona që u takojnë shtresave të larta, personave që kanë lidhje dhe ndikim në politikë, ekonomi, gjyqësi, në tërë sistemin juridik të shtetit etj.
Fusnotat:
1 shih. Vllado Kambovski, Kriminaliteti i organizua.r
2 shih. TEPMUS “Organize crime”.
3 Ligji për pengimin e korrupsionit (Gazeta zyrtare e RM-së nr.28/2002.